Atzipen azkarrak orrialdean
data: 2012/05/17 azken egunerapena: 15/05/2012
Katedralaren eraikinaren eraikuntza-bilakaera: Aurreizateak
Gasteizko muinoa VIII. mendean.
Eraikinen xehetasuna X. mendearen erdialdean. Harrizko zokaloa ikus daiteke.
Gasteizko herrixka XI. mendearen hasieran.
Ezkerreko argazkia: Atezangoa eta arku baten hasiera, Gasteizko hirian gordetako aterik zaharrenaren kokapena adierazten dutena.Eskuineko argazkia: Gasteizko harresiaren irudia XII. mendearen erdialdean. Lehen eliza ikus dezakegu, eta haren gainean katedrala eraikiko da.
Azken urteetan Santa Maria Katedrala zaharberritzeko obren barruan egindako arkeologia-ikerketei esker jakin genuen Kristo ondoren VIII. menderako herri zahar bat zegoela, Villasusoko iparraldeko muturrean. Lurrean aurkitutako eremu hori Gasteizko herrixka da. Hain zuzen, harrian zuzenean hondeatutako zuloak, sarak edo hobiak aurkitu dira. Arkitektura baten negatiboak dira, eta “ligneoa osorik” esan zaion arren, galtzen diren zenbait material ditu, hala nola buztina, lastoa edo landareen adarrak.
Badakigu ziur Kristo ondoren 950. urtean herrixka horren zenbait eraikinetan, garrantzi handiko aurrerapen teknikoren bat gertatu zela: harrizko zokaloa, zurezko zutoinei eusteko elementu gisa; izan ere, ordura arte, substratu geologikoan bertan sartzen baitziren. Helburua argia da: zutoiek gehiago irautea, eta horren eraginez, eraikinen bizitza ere luzatzea.
X. mendearen bigarren zatia sartutako berrikuntza teknikoengatik nabarmendu zen, eta XI. mendearen lehen hamarkadek garrantzi berezia hartu zuten, herrixkaren morfologian eta espazioaren antolaketan aldaketa nabarmena gertatu zelako. Horrela, milagarren urtearen inguruan, lehen kaleak agertu ziren (Eskola eta Santa Maria kaleen egungo trazaduran antzeman daitekeena), eta ondoan ezarritako lehen etxeak, mehelina partekatzen. Hortaz, uste da espazioaren hierarkizazioa eta plangintza egiten zela, eta han, herrixkaren morfologia trinkoagoa zela. Idatzizko dokumentuetan jasotzen den arabera: kasa iuxta kasa.
Hiriaren eraldaketa honetako azken etapa XI. mendearen bukaeran koka daiteke. Orduan, Gasteizko lehen harresia eraiki zuten. Harresi horren hondar ikusgarrienetako batzuk katedralaren fabrikan gorde dira oraindik. Ez dira XIX. eta XX. mendeko jakitunek pentsatu izan zituztenak, gaur egun oraindik Aiztogile kaletik ikus daitekeen dorrea adierazi zutenean. Hau geroagokoa da, ikusiko dugunez. Zutik gordetzen diren hormatalik zaharrenak ez ziren nabarmendu, eta gaur egungo elizpea iparraldetik ixten dutenak dira. Hormatal horretan hirira sartzeko lehen ate handia dago (edo haren eskuineko atezangotik geratzen dena), gordetzen den zaharrena, eta Santa Mariako kantoitik ikus daitekeena. Gordetzen den uztai zatiaren arabera haren dimentsioak kalkula ditzakegu, ia 7 metroko garaiera eta 4 metro eta erdiko zabalera zuena. Sartzeko ate hori –katedralaren eta Alfontso VIII.aren proiektuaren aurretik zegoena- tenplu berria eraikitzean eraitsi zuten. Gainerako hormatala (hots, gaur egungo elizpea ixten duen pareta) gorde zen, eta elizpeari geometria arraro hori eman zion. Hain zuzen arraroa da aurreko lan batekoa delako. Sarbidea eraitsita, beste bat eraiki behar zen, eta aurrekoaren aldamenean egin zuten, mendebaldera begira. Bestalde, harresi zaharren beste arkupe bat ireki zuten. Arkupe hori eraikitzeko aurreko baoaren materialak erabili ziren. Sartzeko bigarren ate handi hori erabiltzen jarraitu zuten XV. mendearen bigarren zatira arte; izan ere, orduan, katedralaren sarbide nagusia babesten duen elizpea eraiki zuten. Horrela, bi mende baino gehiagotan erabili zuten bao hori itxi zen. Dokumentuei esker badakigu 1536. urtean hirugarren ate bat eraiki zutela gaur egungo Frai Zacarias kalean. Hortaz, 1536. urtetik XIX. mendearen erdialdera arte egon zen, mende horretatik gordetzen den diren planoetan ikus daitekeenez. 1825. urtean bazegoen; hala ere, 1860. urtean jadanik ez zegoen.
Azkenik, gaur egungo eraikinaren egituran eraginik ez badute ere, aipatu behar dugu zorupean aurreko bi elizen hondarrak daudela, orientazio oso bestelakoarekin. Lehenengoa, gaur egungo Santa Maria katedralaren genesia dena, XII. mendearen erdiko hamarkadetan eraiki zuten, harresi-barrutik harresiari atxikita. Haren eraikuntzak ondorio zuzenak izan zituen espazioaren funtzionaltasunean: gela-eremu bat izatetik, erlijio- eta hilobi-eremua izatera pasa zen. Bigarren eliza, jarraian ikusiko dugunez, Alfontso VIII.ak eraikitako tenplu gotorlekuan eraiki zuten.
